Tổng quan
Bài viết gốc của Jacques Dournes phân tích “môi trường jörai” từ góc nhìn dân tộc - sinh thái. Tác giả mô tả cách người Jörai hiểu mối quan hệ giữa con người, thiên nhiên và thế giới vô hình, đồng thời giải thích cấu trúc xã hội, tín ngưỡng và hệ thống biểu tượng giúp họ duy trì sự cân bằng với môi trường sống.
Không gian địa lý và xã hội
Người Jörai cư trú trên hai sườn Đông - Tây của dãy Trường Sơn, giữa vùng biển Đông và đồng bằng sông Mê Kông. Làng là đơn vị xã hội cơ bản, đối lập với rừng hoang. Rừng là không gian của săn bắn, chiến tranh và thế giới người chết, trong khi làng tượng trưng cho trật tự, sự an toàn và vai trò trung tâm của phụ nữ.
Quan hệ với môi trường
Người Jörai vừa là thợ săn, vừa trồng lúa rẫy và trồng lúa nước. Họ phát rẫy để canh tác nhưng luôn ý thức giữ lại các giống cây quý và tôn trọng những điều cấm kỵ. Động vật và thực vật được gắn với những luật lệ nghiêm ngặt, nhằm bảo vệ sự hài hòa giữa con người và tự nhiên.
Cấu trúc biểu tượng
Tác giả trình bày những cặp khái niệm nền tảng như ngo9/yu9 (Đông/Tây, thượng/lưu - hạ/lưu), dlei/bbon (rừng/làng) hay ok/9mang (bắc/nam trong nhà dài). Các đối lập này tổ chức không gian, thời gian và đời sống nghi lễ, đồng thời phản ánh phân công giới tính, vai trò của các pôtao (chủ pháp) và quan niệm về cái chết.
Tầm nhìn của Jacques Dournes
Qua khảo sát kéo dài và sự gắn bó cá nhân, Dournes cho thấy người Jörai không xem mình là “chủ nhân” phá hủy thiên nhiên mà là một thành phần của tổng thể. Họ xây dựng những mối liên kết nghi lễ với động vật, thực vật, tổ tiên và cả người ngoài tộc. Bằng việc ghi lại ngôn ngữ, nghi lễ, thần thoại và đời sống thường ngày, ông đề xuất cách hiểu sâu sắc hơn về văn hóa Jörai và vai trò của họ trong bức tranh các dân tộc Tây Nguyên.