Hành trình qua trí tưởng tượng tôn giáo của người Jörai
Ngay từ những năm đầu truyền giáo, Dournes nhận ra những hạn chế của mình xuất phát từ sự thiếu hiểu biết về đời sống tôn giáo Jörai. Ông quyết tâm “nhập tâm cách nghĩ của họ, đến mức thấy rằng tôn giáo của họ cũng không tệ”, như ông từng viết cho các bạn đồng hành để giải thích mong muốn thấu hiểu tâm hồn tín ngưỡng của cộng đồng. Nhờ thời gian dài và khả năng ngôn ngữ, ông có thể đi sâu vào không gian thân mật ấy, phân loại và diễn giải các thực hành.
Quan sát đầu tiên của ông là đời sống tôn giáo thấm vào mọi khía cạnh của vật chất: “Tôi học được rất nhiều về tôn giáo của họ chỉ bằng cách nhìn cách họ trồng lúa hay nhuộm chàm những con sợi; tất cả đều gắn với nghi lễ.” Đối với người Jörai, thế giới được tổ chức theo một mạng lưới quan hệ giữa các yếu tố, và nghi lễ là con đường giữ cho các quan hệ đó hài hòa.
Những mối liên hệ thiêng được nhân cách hóa trong các yang, hiện diện khắp vũ trụ và trong mọi sự vật. Các yang thiện lành phải được giữ gần gũi, trong khi các yang gây hại phải được xoa dịu. Những người bảo hộ trật tự này là các Pötao – Chúa Lửa, Chúa Nước, Chúa Gió – những nhân vật vừa trần thế vừa thiêng liêng, kế thừa các vua Jörai xưa.
Suốt mười lăm năm, Dournes có dịp tiếp cận họ, ghi lại nghi thức và sau này dành cả luận án tiến sĩ nhà nước cho đề tài này. Ông là người đầu tiên nhấn mạnh vai trò tôn giáo của các Pötao, những người giữ bảo vật thiêng trao cho họ quyền năng trên các yếu tố tự nhiên.
Nghi lễ và thế giới của các yang
Lợi và hại – bénéfices và maléfices – là các lực giải thích sự hiện diện của bùa chú, điềm báo và đặc biệt là chuỗi nghi lễ, hiến tế không mệt mỏi trong đời sống Jörai. Một gia đình có thể dâng một con vật khác nhau mỗi ngày nếu thầy cúng yêu cầu: gà, heo hay trâu – những con vật quý được nuôi dưỡng ngay trong làng để dành cho các buổi lễ trọng.
Nghi lễ hiện diện trong mọi hành động – từ canh tác, sinh hoạt gia đình, chiến tranh đến tang lễ. Chúng kết hợp lời khấn nhớ thuộc lòng, do phụ nữ giữ gìn và đàn ông cất tiếng, với các động tác chính xác. Tiếng trống, cồng chiêng và nhạc cụ làm nền cho mỗi cử hành, với niềm tin rằng âm thanh ấy cũng có thể mang lại hiệu lực nhiệm mầu.
Rượu cần làm từ gạo hoặc ngô, đôi khi ủ cùng các loại lá gây mê nhẹ, được dâng như lễ vật. Các yang được mời tham gia vòng người quanh chum rượu, uống qua ống tre riêng trong tiếng hát ngân nga.
Thần thoại, âm nhạc: ghi lại truyền khẩu
Bên chum rượu tối đến không chỉ có nghi lễ; những lời kể nối tiếp để kéo dài bầu khí linh thiêng. Trong làn khói thuốc, người kể chuyện trình bày các huyền thoại akhan, những bản anh hùng ca chứa cả một vũ trụ truyền thuyết. Dournes say mê lắng nghe những câu chuyện ấy như chiếc chìa khóa không thể thiếu cho công việc dân tộc học.
Để thu lại sự tự nhiên thay vì những câu chuyện được “diễn”, ông phải giành được tình bạn của các nghệ nhân kể chuyện và thuyết phục họ chấp nhận chiếc máy ghi âm. Khi phiên âm và dịch, ông mời những người làng học rộng cộng tác; nhờ vậy, người được khảo sát cũng trở thành người khảo sát. Sau khi ông trở về Pháp, một số người Jörai vẫn tiếp tục gửi cho ông bản chép tay các thần thoại.
Dournes mở rộng nghiên cứu sang toàn bộ kho tàng truyền khẩu: công thức nghi lễ, lời phán xử, bài khóc than, lớp học tình yêu, tục ngữ trong lời nói thường ngày, bài hát và trò chơi. Với ông, chừng nào văn học truyền miệng còn sống thì tộc người còn giữ được chính mình.
Từ bộ sưu tập gồm 250 thần thoại Sré và Jörai cùng hàng ngàn trang “lời nói”, ông xây dựng nên một lý thuyết về văn chương truyền miệng. Không chỉ quan tâm đến ngôn từ, ông còn chú ý tới ngôn ngữ của cử chỉ và nét mặt – “đỉnh cao của giao tiếp trong thế giới truyền khẩu”. “Tôi thu âm không phải để tích trữ,” ông viết, “mà để giúp con người biết họ là ai.”
Đối với ông, các sưu tập hiện vật, ảnh chụp, bản ghi – kết quả của một công trình thực địa kiên nhẫn trong một bối cảnh văn hóa sống động – có thể đánh thức ý thức về tính tương đối, giúp chúng ta tránh khỏi cái nhìn vị chủng và cảnh báo trước nguy cơ đồng nhất hóa, những mối đe dọa làm tiêu tan bản sắc.